bodyÇ

"Google Özel Arama" tüm istanbulium.net sitelerinden sonuç getirmektedir.

İstanbul'un Çeşme ve Sebilleri

Kadim Tekke Çeşmesi, Cerrahpaşa
Aslında çeşmeleri güzergahlar üzerinde denk geldikçe bu sayfalarda işliyoruz ve işlemeyi sürdüreceğiz. Ancak sayılarının çokluğu ve dağınıklığından ötürü genellikle yolumuz üzerinde olmasından ziyade yakınlarından geçeceğiz. Çeşmelerin konumu ve fotoğraflarını temin ettikçe uzun zamandır Google Earth ve Maps üzerinde işaretliyordum. Elbette kitabe okumasını beceremediğimden ötürü isimlerini kaynaklardan bulmaya çalışıyorum. Çok çok azı üzerinde çeşmeyi tanımlayan günümüzden bir iz vardır. Malum olduğu üzere pek çok çeşme aynı zamanda kitabesiz ve isimsizdir: Sokak çeşmesi olarak tanımlıyorum. Adını tespit edemediklerime şimdilik (?) koyup geçiyorum.

Belediye 1308 çeşmeyi sitesinde konumsal olarak işaretlemişken İstanbul Kültür Envanteri çalışmasında 542 kayıt görünüyor. Belediyenin çalışmasında çift kayıtlara da rastladığımdan kesin sayı olmamakla birlikte her durumda 1000 üzerinde olduğunu söylemek mümkün.

Çeşmelerle alakalı yayınlanmış kitap ve makale düzeyinde pek çok çalışma var. 

1943 yılında İbrahim Hilmi Tanışık'ın bence devrin olanakları da düşünüldüğünde dev eser niteliğindeki çalışması. Ve öyle bizler gibi git fotoğrafını çek, elektronik haritalarda zırt diye konumunu işaretle, ulaşım için varsa araban yoksa otobüsle kolayca ulaş, şeklinde değil; yanındaki torbasında tebeşir tozu taşır, okunamayan kitabeyi bu tozla sıvayarak okur, ebced hesabıyla inşa tarihini tespit eder, yanında taşıdığı katlanır merdiveni kullanırmış yükseğe ulaşmak için. Çeşmeleri bir doktor misali incelemiş, büyük emekler sarf etmiş. (Bu bilgiyi Facebook'a yüklediğim eski bir fotoğrafın altına yazdığı ve aynı zamanda Tanışık'ın torunu olan sayın Akın Kurtoğlu'nun yorumundan aldım) Bugün Tanışık'ın kaydettiği hayli sayıdaki çeşme maalesef günümüze ulaşamadı.

Henüz göz atma şansım olmayan Affan Egemen'in 1993 yılında, 1164 çeşme ve sebili kaydettiği çalışması.

İSKİ tarafından yayınlanan çeşitli kitaplar, ilçe belediyelerinin kendi bölgelerindeki çeşmelerle ilgili yayınları. Bu işin üzerine bir yanıyla da olsa eğilmiş uzmanlar. İşin aslı bu konularda azımsanamayacak ölçüde çalışma var.
III. Murat Çeşmesi, Kasımpaşa
Su ile alakalı olarak öncesinde sukemerlerini ve suterazilerini işlemiştik. Su sisteminin en ucunda yer alan çeşmeler ve önceden işlediğim su kemerleri ve terazileri dışındaki diğer bileşenleri ise bentler, maksemler, çökertme havuzları, havuzlar ve maslaklardır. Roma döneminde olup Osmanlı su yollarında tercih edilmeyen sarnıçlar ve kanallar su sistemlerine eklenebilir.

Çeşmeleri bazen bir duvar dibinde, bazen bir meydanda, bazen bir köşede, bazen bir sebil ya da sebille birlikte, bazen bir selsebil, bazen bir namazgâh ile birlikte, bazen sütun şeklinde, bazense bir saray yahut konağın içerisinde oda çeşmesi olarak görürüz. 15. yüzyıldan günümüze kadar binlerce çeşme yapılmış ve günümüze de ulaşmış. Zaman içindeki gelişmelerden, su temizliğindeki sorunlardan, her evde ve ortamda su bulunabilir hale geldiğinden ötürü de günümüzde çeşmelerden su temin etme gereği ortadan kalkmıştır. Yine de sıcak bir yaz gününde geçerken insanın en azından elini yüzünü yıkayabileceği şekilde suyu aksa fena olmaz. Lâkin çeşmelerin musluklarını çalan güruhlardan ötürü buna da pek imkân olmuyor.
Kaptan Hüseyin Paşa Çeşmesi, Kasımpaşa
Son dönemlerde belediyeler tarafından çeşmeler onarılıyor ve restore ediliyor. Açıkcası anıtsal nitelikte, sanat tarihi açısından kıymetli çeşmeler dışında olanları restorasyon sonrasından gördüğümde keşke dokunmasalar diyorum. Kısmi bir koruma altına alınarak insanın tahribatından korunması, doğanın tahribatına bırakılması iyi olurdu gibi geliyor bana.Sonuçta günümüzde işlevi kalmamış, bundan sonra da bir işlevi olmayacak, sanat tarihi açısından da önemsiz pek çoğu.

Kimi çeşmeler ise sokaklara adını vermiştir. Belediyenin veritabanında "filanca çeşmesi" ile isimlendirilen 89 sokak bulunuyor. Bazısı "çıkmazı" ile birlikte çift olsa da 80 diyelim. Yani kabaca 80 sokak adını üzerinde, köşesinde bulunan çeşmeden almıştır. Elbette bu çeşmelerin pek çoğu günümüze sadece adını bırakmıştır.
Silahtar Mehmet Ağa Çeşmesi, 1930'lar
Özellikle Fatih ilçesi olmak üzere, Eyüp, Üsküdar, Beyoğlu zamanın nüfus olarak yüksek yoğunluklu yerleşim bölgesi olmasından ötürü çeşme sayısı olarak da yüksektir. Beşiktaş, Sarıyer, Kadıköy derken hemen her ilçede sayısı az bile olsa sokak çeşmelerine rastlıyoruz. Hatta bir gün Mahmutbey'de bir mahalle içinden arabayla geçerken bile çeşme görmüştüm. Resmi kayıtlarda göremedim, şimdi gitsem kendim de bulamam muhtemelen. Çeşmelerin kimisi sultanlar, kimisi valide sultanlar, kimisi sadrazamlar ve devletin ileri gelenleri, kimisi de halk içinden birileri tarafından yaptırılmış bu çeşmeler susuz İstanbul'a derman olmuşlar.
Sinan Paşa Çeşmesi, Maçka
Bir envanter çalışması niyetinde değilim. Beni aşar. Ben daha çok çeşmelerdeki değişimi görmek adına fotoğraflarını çekiyorum ve belirliyorum. Birkaç sene içerisinde bile daha da harap olan, restorasyon adına mahvedilen çeşmelere şahit oldum ki onlarca, yüzlerce yılda neler olmuş düşünün.

Haritada 500'ün üzerinde işaretleme yapılmıştır. Elimde fotoğrafı olmadığı, kesin yerinden emin olamadığım için işaretlemediklerim; zaman zaman görüp geçtiğim ve unuttuklarım, henüz fırsat bulamadığım için işaretlemediklerim var. Bunu da zaman içinde tamamlarım umarım. Teknik imkanlar yüksek sayıdaki işaretlemelerde sıkıntı doğuruyor. Aşağıdaki haritada konum ve isimleri tespit edilen çeşmeler yer alıyor. Sıralama karışıktır. Büyük ve ayrı sayfada görmek için haritanın altındaki linke tıklayınız. Fotoğraflı olanları koyu renkli olarak belirtmeye çalıştım. Sebiller ise mavi noktalı işaretlendi.

İstanbul'un Çeşmeleri / Fountains in Istanbul 

Değişik çeşme tiplerinden bazı örnekler:


Hafız Ahmet Paşa Çeşmesi, Beyoğlu

Emin Çeşmesi, Kulaksız

Mihrişah Kadın Çeşmesi, Tophane

Hacı Beşir Ağa Çeşmesi,Sünbül Efendi Camii Avlusu

Yakup Kethüda Çeşmesi - Çınarlı Çeşme, Sulukule

İvaz Efendi Çeşmesi, Edirnekapı

Kemankeş Mustafa Paşa Çeşmesi, Karaköy

Kırımi Çeşmesi, Otakçılar

Hazinedar Usta Çeşmesi, Cerrahpaşa

Hafız Ahmet Ağa Meydan Çeşmesi, Unkanapanı

Kazlı Çeşme

Sefer Ağa Çeşmesi,Süleymaniye

Tophane Çeşmesi

III. Ahmet Çeşmesi
Cezayirli Gazi Hasan Paşa Çeşmesi, Kasımpaşa
I. Mahmut Çeşmesi, Babıali
Hamidiye Çeşmesi, Yıldız
Lütfi Bey Çeşmesi, Bebek
Kaptan Hüseyin Paşa Çeşmesi, Kasımpaşa

Cududil Sultan Çeşmesi, Şişhane

Hamidiye Sütunlu Çeşmesi, Kasımpaşa

Hacı Hasan Efendi Çeşmesi, Akbıyık

Safiye Sultan Çeşmesi,Aksaray


Çeşmelerin son birkaç sene içerisinde çektiğim fotoğraflarına internete yüklediğim sitelerden çağırmak suretiyle harita üzerinden ulaşabileceğiniz gibi, toplu olarak (300'den fazla farklı çeşme) çeşmelere ve sebillere oluşturduğum albümlerden de ulaşabilirsiniz. 

Çeşmelerin temin edilen eski fotoğrafları:


Kadınlar Çeşmesi, Piyalepaşa

Kadınlar Çeşmesi

Kaptan-i Derya Haci Hüseyin Pasa Çesmesi, Kasımpaşa
Şeyh Mustafa Devati Camii Çeşmesi

Horhor Çeşmesi, Üsküdar
III. Ahmet Çeşmesi, 1925

Üsküdar Meydan Çeşmesi
Hamidiye Sebili, Bahçekapı
Hatice Turhan Valide Sultan Sebili, Eminönü
Tophane Meydan Çeşmesi, 1855 Yılı
III. Ahmet Çeşmesi


Damat İbrahim Paşa Sebili

Saliha Sultan Çeşmesi
Hekimoğlu Ali Paşa Çeşmesi, Kabataş 1950-55
Hacı Eyüpzade Çeşmesi, Zeyrek
Çınaraltı, Emirgan

Akbıyık Çeşmesi ve Hekimoğlu Ali Paşa Valide Çeşmesi (1900-15)

Emine Sultan Çeşmesi, Mevlanakapı

1957 yılında Maçka'ya taşınan II. Abdülhamit Çeşmesi eski yeri Nusretiye Camii önünde

Saliha Sultan Sebili, Azapkapı

Ayasofya Üçyüzlü Çeşmesi

Sefer Ağa Çeşmesi, Süleymaniye

Mehmet Emin Ağa Sebili, Dolmabahçe

Safiye Sultan Çeşmesi
Silahtar Mustafa Ağa Çeşmesi, İhsaniye Üsküdar
Attar Halil Çeşmesi
Attar Halil Çeşmesi
Sultan I. Mahmut Çeşmesi, Kıztaşı (Günümüze gelemedi)

?
Bereketzade Çeşmesi

Etyemez Çeşmesi
Kırk Çeşmeler, 1935
Şeyhülislam Arif Hikmet Bey Sebili ve Çeşmesi
Silahtar Mehmet Ağa Çeşmesi, Fındıklı

Hafız Ahmet Ağa Meydan Çeşmesi, Unkanapanı
Farklı örnekler için: http://eski.istanbulium.net/tagged/çeşme
anahtar kelimeler: istanbul çeşmeleri, istanbul sebilleri, çeşme ve sebiller, tarihi osmanlı çeşmeleri, tarihi istanbul çeşmeleri